Epictetus, Người Được Tự Do

Người Nô Lệ

The Slave

Epictetus sinh ra đã là một nô lệ. Ông đến từ Hierapolis, một thành phố ở phương Đông, và không ai biết năm sinh của ông, chỉ biết là khoảng năm mươi năm sau Công nguyên. Ngay cả tên của ông cũng không hẳn là một cái tên. “Epictetus” có nghĩa là “được mua” hoặc “được thu nhận”.

Epictetus was born a slave. He came from Hierapolis, a city in the east, and nobody knows the year of his birth, only that it was about fifty years after Christ. Even his name is not really a name. “Epictetus” means “bought” or “acquired”.

Ông thuộc về một người giàu có tên là Epaphroditus, người làm việc cho hoàng đế Nero ở Rome. Vì vậy, người nô lệ này đã lớn lên giữa trung tâm quyền lực: những ngôi nhà lộng lẫy, những vị khách quan trọng, và những câu chuyện bất tận về tiền bạc cùng sự ân sủng.

He belonged to a rich man called Epaphroditus, who worked for the emperor Nero in Rome. So the slave grew up in the middle of power: fine houses, important guests, and endless talk about money and favour.

Chúng ta không biết người nô lệ trẻ tuổi đó đã nghĩ gì trong ngôi nhà ấy. Nhưng chúng ta biết những gì ông đã nói sau này: rằng một người có thể là nô lệ về thân xác nhưng lại tự do trong tâm trí, và điều ngược lại cũng đúng. Ông nói, nhiều người La Mã giàu có thực chất là những kẻ nô lệ — nô lệ của sự thèm muốn, của nỗi sợ hãi và của tâm trạng thất thường từ các chủ nhân của họ. Ông đã hiểu rõ cả hai kiểu nô lệ ấy từ cự ly rất gần.

We do not know what the young slave thought about in that house. But we know what he said later: that a person can be a slave in the body and free in the mind, and that the opposite is true as well. Many rich Romans, he said, were slaves — of their appetites, their fear and their masters’ moods. He knew both kinds of slavery from close up.

Ngay cả khi còn là một nô lệ, ông vẫn tìm được thời gian để học hỏi. Ông lắng nghe các triết gia giảng bài ở Rome và mượn sách của họ. Chủ của ông cho phép điều đó, có lẽ vì một nô lệ thông minh thì hữu dụng, hoặc có lẽ vì ông ta không để ý. Trong những năm tháng ấy, cậu bé với chiếc chân tật nguyền đã tự hứa với lòng mình: dù có chuyện gì xảy ra với thân xác, tâm trí cậu sẽ luôn thuộc về chính mình.

Even as a slave, he found time to study. He listened to the philosophers who lectured in Rome, and he borrowed their books. His master allowed it, perhaps because a clever slave was useful, or perhaps because he did not notice. In those years the boy with the bad leg made himself a promise: no matter what happened to his body, his mind would be his own.

Epictetus có một bên chân bị tật và ông bước đi khập khiễng. Một câu chuyện kể rằng chủ của ông từng vặn chiếc chân đó để làm ông đau đớn, vặn thật chậm rãi để xem người nô lệ sẽ làm gì. Epictetus bình tĩnh nói: “Nếu ông cứ tiếp tục, ông sẽ làm gãy chân tôi đấy.” Người chủ vẫn tiếp tục. Chiếc chân gãy rắc. Và Epictetus nói: “Chẳng phải tôi đã nói với ông là nó sẽ gãy sao?”

Epictetus had a bad leg, and he walked with a limp. One story says that his master once twisted the leg to hurt him, slowly, to see what the slave would do. Epictetus said, quietly: “If you go on, you will break my leg.” The master went on. The leg broke. And Epictetus said: “Did I not tell you that it would break?”

Chúng ta không biết liệu câu chuyện đó có thật hay không. Nhưng nó cho thấy chính xác những gì Epictetus đã dạy suốt cuộc đời mình: bạn không thể kiểm soát những gì người khác làm với bạn. Bạn chỉ có thể kiểm soát những gì bạn nghĩ về điều đó, và cách bạn đáp lại.

We do not know if the story is true. But it shows exactly what Epictetus taught all his life: you cannot control what other people do to you. You can only control what you think about it, and how you answer.