Dama czy tygrys?

W bardzo dawnych czasach żył na wpół barbarzyński król, którego idee, choć nieco wygładzone i zaostrzone przez postęp dalekich łacińskich sąsiadów, wciąż były wielkie, kwieciste i nieskrępowane, jak przystało na tę połowę jego natury, która pozostała barbarzyńska.

In the very olden time there lived a semi-barbaric king, whose ideas, though somewhat polished and sharpened by the progressiveness of distant Latin neighbors, were still large, florid, and untrammeled, as became the half of him which was barbaric.

Był człowiekiem o bujnej wyobraźni, a przy tym o władzy tak nieodpartej, że według własnej woli zamieniał najrozmaitsze zachcianki w fakty. Miał wielką skłonność do rozmawiania z samym sobą, a kiedy on i jego drugie ja doszli do porozumienia, rzecz była natychmiast wykonana.

He was a man of exuberant fancy, and, withal, of an authority so irresistible that, at his will, he turned his varied fancies into facts. He was greatly given to self-communing, and, when he and himself agreed upon anything, the thing was done.

Gdy każda część jego systemu domowego i politycznego poruszała się gładko po wyznaczonym torze, jego natura była łagodna i pogodna; lecz ilekroć pojawiała się drobna przeszkoda i któraś z jego planet wypadała z orbity, stawał się jeszcze łagodniejszy i jeszcze bardziej pogodny, nic bowiem nie cieszyło go tak bardzo, jak prostowanie tego, co krzywe, i miażdżenie wszelkich nierówności.

When every member of his domestic and political systems moved smoothly in its appointed course, his nature was bland and genial; but, whenever there was a little hitch, and some of his orbs got out of their orbits, he was blander and more genial still, for nothing pleased him so much as to make the crooked straight and crush down uneven places.

Wśród zapożyczonych idei, dzięki którym jego barbarzyństwo stało się częściowe, znalazła się publiczna arena, na której poprzez pokazy męskiego i zwierzęcego męstwa umysły poddanych stawały się bardziej wyrafinowane i kulturalne.

Among the borrowed notions by which his barbarism had become semified was that of the public arena, in which, by exhibitions of manly and beastly valor, the minds of his subjects were refined and cultured.

Lecz nawet tutaj dawała o sobie znać bujna i barbarzyńska wyobraźnia.

But even here the exuberant and barbaric fancy asserted itself.

Arena króla nie została zbudowana po to, by dawać ludowi okazję do słuchania pieśni umierających gladiatorów, ani po to, by mógł oglądać nieunikniony koniec sporu między przekonaniami religijnymi a głodnymi paszczami, lecz w celach o wiele lepiej przystosowanych do poszerzania i rozwijania energii umysłowej narodu.

The arena of the king was built, not to give the people an opportunity of hearing the rhapsodies of dying gladiators, nor to enable them to view the inevitable conclusion of a conflict between religious opinions and hungry jaws, but for purposes far better adapted to widen and develop the mental energies of the people.

Ów rozległy amfiteatr, z otaczającymi go galeriami, tajemniczymi sklepieniami i niewidocznymi przejściami, był narzędziem poetyckiej sprawiedliwości, w którym zbrodnię karano, a cnotę nagradzano wyrokami bezstronnego i nieprzekupnego przypadku.

This vast amphitheater, with its encircling galleries, its mysterious vaults, and its unseen passages, was an agent of poetic justice, in which crime was punished, or virtue rewarded, by the decrees of an impartial and incorruptible chance.

Kiedy poddanego oskarżano o zbrodnię o znaczeniu na tyle dużym, by zainteresować króla, ogłaszano publicznie, że wyznaczonego dnia los oskarżonego rozstrzygnie się na królewskiej arenie — budowli, która w pełni zasługiwała na swoje miano, bo chociaż jej kształt i plan zapożyczono z daleka, jej cel zrodził się wyłącznie w umyśle tego władcy, który, będąc królem w każdym calu, nie uznawał żadnej tradycji nakazującej mu większe posłuszeństwo niż własna zachcianka i który w każdą przejętą formę ludzkiej myśli i działania szczepił bujny rozkwit swojego barbarzyńskiego idealizmu.

When a subject was accused of a crime of sufficient importance to interest the king, public notice was given that on an appointed day the fate of the accused person would be decided in the king’s arena, a structure which well deserved its name, for, although its form and plan were borrowed from afar, its purpose emanated solely from the brain of this man, who, every barleycorn a king, knew no tradition to which he owed more allegiance than pleased his fancy, and who ingrafted on every adopted form of human thought and action the rich growth of his barbaric idealism.

Gdy wszyscy ludzie zebrali się na galeriach, a król w otoczeniu dworu zasiadł wysoko na swoim monarszym tronie po jednej stronie areny, dawał znak; wtedy drzwi pod nim otwierały się i oskarżony poddany wkraczał do amfiteatru.

When all the people had assembled in the galleries, and the king, surrounded by his court, sat high up on his throne of royal state on one side of the arena, he gave a signal, a door beneath him opened, and the accused subject stepped out into the amphitheater.

Dokładnie naprzeciwko niego, po drugiej stronie zamkniętej przestrzeni, znajdowały się dwoje drzwi, zupełnie jednakowych i położonych obok siebie. Obowiązkiem i przywilejem sądzonego było podejść wprost do tych drzwi i otworzyć jedne z nich.

Directly opposite him, on the other side of the inclosed space, were two doors, exactly alike and side by side. It was the duty and the privilege of the person on trial to walk directly to these doors and open one of them.

Mógł otworzyć dowolne drzwi; nie podlegał żadnym wskazówkom ani wpływom, poza owym wspomnianym wcześniej bezstronnym i nieprzekupnym przypadkiem.

He could open either door he pleased; he was subject to no guidance or influence but that of the aforementioned impartial and incorruptible chance.

Jeśli otworzył pierwsze, wychodził z nich głodny tygrys, najdzikszy i najokrutniejszy, jakiego udało się zdobyć, który natychmiast rzucał się na niego i rozszarpywał go na kawałki w karze za jego winę.

If he opened the one, there came out of it a hungry tiger, the fiercest and most cruel that could be procured, which immediately sprang upon him and tore him to pieces as a punishment for his guilt.